شب علم زنجان؛ شبی که دانشگاه به خانه مردم آمد
استقبال بیش از ۱۵ هزار نفر از شهروندان زنجانی از رویداد ملی شب علم در دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان
پنجشنبه‌شب، ۷ آبان‌ماه ۱۴۰۵، دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان تصویری متفاوت از یک دانشگاه را به نمایش گذاشت؛ دانشگاهی که درهای خود را به روی شهر گشود و میزبان بیش از ۱۵ هزار نفر از مردم زنجان، خانواده‌ها، دانش‌آموزان، دانشجویان و علاقه‌مندان علم شد. رویداد ملی «شب علم» با شعار «علم، نوری برای همه» و با حمایت بنیاد ملی علم ایران، از ساعت ۱۶ تا نیمه‌شب، فضایی گسترده برای دیدار و گفت‌وگوی علم با جامعه، آشنایی با دستاوردهای پژوهشی و تجربه فعالیت‌های علمی، فرهنگی و آموزشی فراهم کرد.
در این شب، دانشگاه تنها محل برگزاری چند برنامه علمی نبود؛ بخش‌های مختلف آن به فضایی زنده و تعاملی تبدیل شد که در آن بازدیدکنندگان می‌توانستند از نزدیک با پژوهشگران گفت‌وگو کنند، با پدیده‌ها و فناوری‌های علمی آشنا شوند، در کارگاه‌ها حضور یابند، پرسش‌های خود را مطرح کنند و تجربه‌ای متفاوت از حضور در یک محیط دانشگاهی به دست آورند.
افتتاحیه؛ تأکید بر پیوند علم، دانشگاه و جامعه
مراسم افتتاحیه رویداد با حضور جمعی از مسئولان ملی و استانی، دانشگاهیان و علاقه‌مندان برگزار شد. در این مراسم، دکتر سعداله نصیری قیداری، رئیس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان، با تأکید بر نقش علم و دانشگاه در توسعه کشور، بر ضرورت پیوند عمیق‌تر میان دانشگاه و جامعه تأکید کرد و دانشگاه را نهادی گشوده به روی مردم دانست؛ نهادی که مأموریت آن باید در خدمت جامعه و پاسخ‌گوی نیازها و پرسش‌های آن باشد.
پروفسور یوسف ثبوتی، بنیان‌گذار دانشگاه، نیز در سخنان خود با مروری بر تجربه تاریخی ایران در مواجهه با علم و فناوری، بر اهمیت شناخت عمیق علوم و شکل‌گیری ظرفیت علمی درون جامعه تأکید کرد. دکتر محمدرضا هرمزی‌نژاد، رئیس بنیاد ملی علم ایران، نیز شب علم را فرصتی برای گشودن باب گفت‌وگو میان دانشگاه و مردم و آشنایی جامعه با نقش خود در پیشرفت علم دانست. در ادامه، رئیس اتاق بازرگانی زنجان نیز درباره ضرورت تقویت ارتباط میان دانشگاه و صنعت سخن گفت.
در بخش دیگری از مراسم افتتاحیه، تندیس زرین علم بنیاد ملی علم ایران به پاس خدمات و تلاش‌های رئیس دانشگاه در مسیر توسعه و ترویج علم به دکتر نصیری قیداری اهدا شد. این مراسم به‌صورت زنده از شبکه اشراق صداوسیمای مرکز زنجان پخش شد و پوشش رسانه‌ای رویداد در طول برنامه نیز ادامه یافت.
۸۵ غرفه؛ نمایش گسترده‌ای از علم، پژوهش و فناوری
یکی از کانون‌های اصلی شب علم، نمایشگاه گسترده‌ای بود که با مشارکت دانشکده‌های دانشگاه، مجموعه‌های پژوهشی، شرکت‌ها و دستگاه‌های اجرایی برپا شد. در مجموع ۸۵ غرفه نمایشگاهی در بخش‌های مختلف دانشگاه و فضاهای مرتبط مستقر شده بود.
هر شش دانشکده دانشگاه در این نمایشگاه حضور داشتند و یافته‌ها، فعالیت‌ها و ظرفیت‌های علمی خود را در معرض دید عموم قرار دادند. دانشکده فیزیک با ۱۵ غرفه و دانشکده شیمی با ۱۳ غرفه، بیشترین تعداد غرفه را در میان دانشکده‌ها به خود اختصاص داده بودند. دانشکده‌های علوم زمین، ریاضی، علوم زیستی و علوم کامپیوتر و فناوری اطلاعات نیز در کنار پارک علم و فناوری دانشگاه، پژوهشکده شهید شهریاری و کتابخانه ترکمان، بخش مهمی از نمایشگاه را شکل دادند.
در کنار مجموعه‌های دانشگاهی، شرکت‌ها و دستگاه‌های بیرونی نیز مشارکت فعالی داشتند؛ از جمله شرکت آب و فاضلاب استان زنجان، شرکت پارس سوییچ، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی زنجان، اورژانس، اداره کل آموزش‌وپرورش استان، جشنواره اندیشمندان و دانشمندان جوان و کتابخانه‌های فرهنگان. بخش‌های کودک و نوجوان، ورزش و سلامت، غذای سالم، معاونت فرهنگی ـ دانشجویی و خانه علم دانشگاه نیز با برنامه‌ها و فضاهای اختصاصی خود در نمایشگاه حضور داشتند.
این گستردگی، امکان مواجهه مخاطبان با موضوعات متنوعی را فراهم کرد؛ از مفاهیم بنیادی علوم و جلوه‌های شگفت‌انگیز طبیعت تا کاربردهای علم در سلامت، محیط زیست، مدیریت آب، فناوری و زندگی روزمره. تلاش غرفه‌ها بر آن بود که علم را از قالب توضیح‌های صرفاً تخصصی خارج کنند و با نمایش، آزمایش، گفت‌وگو و فعالیت‌های مشارکتی در دسترس بازدیدکنندگان قرار دهند.
۱۴ کارگاه علمی؛ از مکانیک کوانتومی تا هوش مصنوعی و سلامت
در کنار نمایشگاه، ۱۴ کارگاه علمی و آموزشی در روزهای ۶ و ۷ آبان برگزار شد؛ برنامه‌هایی که طیف متنوعی از مخاطبان، از عموم مردم و دانش‌آموزان تا دانشجویان، پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه‌های تخصصی را دربر می‌گرفتند.
این کارگاه‌ها موضوعاتی گوناگون را پوشش دادند: از معرفی «هزار و یک شب» و کارگاه «چرا مکانیک کوانتومی؟» با ارائه پروفسور یوسف ثبوتی گرفته تا شیمی در خدمت سبک زندگی سالم، فناوری حسگرهای هوشمند برای پایش و مدیریت دیابت، رصدخانه ملی ایران و مکان‌یابی آن، پایش و ارزیابی فرونشست زمین و شبیه‌سازی مولکولی رایانه‌ای. آموزش سبک زندگی و پیشگیری از سرطان، تشخیص زودهنگام سرطان‌های شایع بانوان، کاربرد هوش مصنوعی در طراحی دارو، تشخیص خودکار شخصیت انسان با هوش مصنوعی، فیزیک هستی به زبان ساده و شجره‌نامه ریاضی نیز از دیگر موضوعات این برنامه‌ها بود. نشست تعاملی «گپ و گفت فیزیکی» با حضور اعضای هیئت علمی دانشکده فیزیک نیز فرصتی برای گفت‌وگوی مستقیم علاقه‌مندان با استادان فراهم کرد.
هفت سخنرانی تعاملی؛ پژوهش‌های پیشرفته به زبان قابل فهم
بخش دیگری از برنامه‌های علمی رویداد به هفت سخنرانی تعاملی ۱۰ دقیقه‌ای اختصاص داشت که عصر ۷ آبان در آمفی‌تئاتر شیمی برگزار شد. در این برنامه، پژوهشگران تلاش کردند موضوعات تخصصی و دستاوردهای علمی را در قالب ارائه‌هایی کوتاه و قابل فهم برای مخاطبان عمومی معرفی کنند.
موضوع سخنرانی‌ها از تصویربرداری سه‌بعدی سلول‌ها با کمک نور و استفاده از ابزارهای فیزیک برای مطالعه و جابه‌جایی سلول‌ها، تا روش‌های پیش‌بینی ظهور و شدت همه‌گیری بیماری‌های ویروسی را دربر می‌گرفت. تبدیل گازهای خروجی کارخانه‌ها به مواد و محصولات ارزشمند با کمک برق و کاتالیست‌ها، نقش ریاضیات در رمزنگاری و امنیت اطلاعات، بازآفرینی دانش تاریخی مدیریت آب در ایران و طراحی سامانه هوشمند برای بررسی تداخل دارویی و پیش‌بینی عوارض جانبی داروها، دیگر موضوعاتی بودند که در این مجموعه ارائه شدند.
این سخنرانی‌ها با ارائه دکتر داریوش عبدالله‌پور، دکتر فائقه حاجی‌زاده، دکتر حمید هادی علیجانوند، دکتر فهیمه ورمقانی، دکتر علی طاهرخانی، دکتر مسعود ساعت‌ساز و دکتر پروین رزاقی برگزار شدند. تنوع موضوعات نشان داد که چگونه پژوهش‌های علوم پایه و میان‌رشته‌ای می‌توانند با مسائل ملموس زندگی روزمره، از سلامت و محیط زیست تا فناوری و امنیت اطلاعات، پیوند برقرار کنند.
کودکان و نوجوانان؛ از تماشای علم تا تجربه پرسشگری
توجه به کودکان و نوجوانان یکی از بخش‌های مهم شب علم بود. برنامه‌های این حوزه با هدف ایجاد تجربه‌ای فعال و جذاب از علم طراحی شده بودند تا مخاطبان کم‌سن‌وسال‌تر نیز بتوانند در کنار خانواده‌های خود با فضای دانشگاه و فعالیت‌های علمی آشنا شوند.
در همین چارچوب، مسابقه دانش‌آموزی «شهر من؛ آزمایشگاه علم و ایده» با هدف ترغیب دانش‌آموزان به مشاهده مسائل محیط زندگی، طرح پرسش و ارائه ایده‌های خلاقانه برگزار شد. از میان ۸۴ طرح دریافتی، سه طرح به‌عنوان آثار برگزیده انتخاب شدند: طرح لیانا سعادتی با عنوان «پیاده‌روها برای ما هستند؛ پس چرا نمی‌توانیم از آن‌ها عبور کنیم؟»، طرح سید رادین فتحی با موضوع بررسی زباله‌های بسته‌بندی در محله اعتمادیه زنجان و ارائه راهکار برای کاهش پسماند شهری، و طرح علی نوری با عنوان «سامانه هوشمند اتوبوس‌یاب».
اسامی این دانش‌آموزان در برنامه‌ای در محل آب‌نمای دانشکده فیزیک و در حضور آنان و خانواده‌هایشان اعلام شد و مورد تجلیل قرار گرفتند. قرار است جوایز آنان شامل تقدیرنامه، کارت طلایی خانه علم و کارت هدیه پنج میلیون تومانی، در مراسمی جداگانه به ایشان اهدا شود.
علم در کنار فرهنگ و هنر
شب علم در عین حال فرصتی برای پیوند علم با دیگر جلوه‌های زندگی اجتماعی و فرهنگی بود. بخش ورزش و سلامت، برنامه‌های ویژه کودک و نوجوان و غرفه‌های غذای سالم در کنار نمایشگاه علمی، به تنوع تجربه بازدیدکنندگان افزودند.
یکی از برنامه‌های مورد استقبال حاضران، اجرای موسیقی فاخر توسط یک گروه ارکستر در فضای آب‌نمای دانشکده فیزیک بود. این برنامه با حضور جمع زیادی از شهروندان و خانواده‌ها برگزار شد و فضایی متفاوت به بخش فرهنگی و هنری رویداد بخشید. معرفی برگزیدگان مسابقه «شهر من» نیز در همین فضا انجام شد و جلوه‌ای از همراهی علم، خلاقیت و هنر را به نمایش گذاشت.
تجربه‌ای جمعی با همراهی نهادهای استان
برگزاری رویدادی با این گستره، حاصل همکاری مجموعه‌ای از نهادها، سازمان‌ها و گروه‌های اجرایی بود. بنیاد ملی علم ایران به‌عنوان حامی اصلی رویداد، استانداری زنجان، شهرداری و شورای اسلامی شهر زنجان، صداوسیمای مرکز زنجان، فرماندهی انتظامی و پلیس راهور، دانشگاه علوم پزشکی، شرکت‌ها و دستگاه‌های خدمات‌رسان و دیگر مجموعه‌های مشارکت‌کننده، در فراهم شدن زمینه اجرای برنامه‌ها نقش داشتند.
در این میان، همکاری شهرداری در آماده‌سازی فضاهای پیرامونی و پارکینگ‌ها، تأمین بخشی از تجهیزات و خدمات شهری، و همراهی صداوسیمای مرکز زنجان در اطلاع‌رسانی و پوشش رسانه‌ای، نقش مؤثری در برگزاری رویداد و ارتباط آن با شهروندان داشت. همچنین استادان، کارکنان، دانشجویان و اعضای ستاد اجرایی دانشگاه با مشارکت و تلاش جمعی، زمینه استقبال و راهنمایی بازدیدکنندگان را فراهم کردند.
با وجود بارندگی‌های مقطعی در بخشی از ساعات برگزاری، برنامه‌های شب علم بدون اختلال جدی ادامه یافت و حضور پرشمار مردم تا ساعات پایانی شب تداوم پیدا کرد.
دانشگاهی گشوده به روی جامعه
آنچه در پایان شب علم در دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان رقم خورد، فراتر از برگزاری مجموعه‌ای از نمایشگاه‌ها، کارگاه‌ها و برنامه‌های فرهنگی بود. حضور بیش از ۱۵ هزار نفر از مردم در فضای دانشگاه، فرصتی کم‌نظیر برای دیدار مستقیم جامعه با استادان، پژوهشگران، دانشجویان و دستاوردهای علمی فراهم آورد؛ فرصتی که در آن دانشگاه نه فضایی دور از دسترس، بلکه بخشی از زندگی شهر و مردم بود.
شب علم نشان داد که ترویج علم تنها به انتقال یک‌سویه اطلاعات محدود نمی‌شود؛ بلکه به فراهم کردن زمینه‌ای برای پرسیدن، شنیدن، تجربه کردن و گفت‌وگو نیاز دارد. این رویداد همچنین تجربه‌ای از توان همکاری جمعی دانشگاه، نهادهای اجرایی، رسانه‌ها و شهروندان برای شکل دادن به یک برنامه علمی و اجتماعی گسترده بود.
شب علم به پایان رسید، اما گفت‌وگوی علم با جامعه نباید به یک شب محدود بماند.
شب علم؛ علم، نوری برای همه
