فراخوان مسابقه شهر من؛ آزمایشگاه علم و ایده
تا به حال در محله‌تان به چیزی دقت کرده‌اید که به نظرتان جالب، عجیب یا حتی مشکل‌ساز باشد؟
مثلاً چرا بعضی سطل‌های زباله زود پر می‌شوند؟ چرا در بعضی خیابان‌ها آلودگی صوتی بیشتر است؟ چرا آب در یک فضای سبز بیشتر از جای دیگر مصرف می‌شود؟ چرا بعضی مسیرها برای دانش‌آموزان ناامن‌تر هستند؟
شاید همین سؤال‌های ساده، شروع یک تجربه علمی باشند.
«شهر من؛ آزمایشگاه علم و ایده» یک چالش دانش‌آموزی در چارچوب رویداد شب علم دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان است. در این برنامه از دانش‌آموزان دعوت می‌کنیم شهر و محله خود را با دقت بیشتری ببینند، یک مسئله واقعی را پیدا کنند، درباره آن سؤال بپرسند، شواهد و اطلاعات جمع‌آوری کنند و در نهایت ایده، توضیح یا راه‌حلی برای شناخت بهتر یا بهبود آن ارائه دهند.
هدف این برنامه فقط پیدا کردن یک «راه‌حل عالی» نیست؛ مهم‌تر از آن، تجربه کردن فرایند علم است: مشاهده دقیق، پرسشگری، جمع‌آوری شواهد، فکر کردن، آزمودن و ارائه ایده. در این چالش، حتی یک پرسش خوب و یک مشاهده دقیق می‌تواند یک دستاورد ارزشمند باشد.
چه کسانی می‌توانند شرکت کنند؟
همه دانش‌آموزان ۸ تا ۱۸ ساله می‌توانند به‌صورت فردی یا در گروه‌های ۲ تا ۵ نفره در این چالش شرکت کنند.
دوره کسب مهارت‌های استفاده از هوش مصنوعی – پاییز 1405
هوش مصنوعی با سرعتی باورنکردنی در حال تغییر دنیای ماست و یادگیری شیوه کار با آن، دیگر یک «انتخاب» نیست، بلکه مهارتی ضروری برای موفقیت است. ما می‌دانیم که شما دانش‌آموزان باهوش، تا حدودی با این دنیای جدید و چت‌بات‌های هوشمند آشنا هستید؛ اما هدف ما این است که به شما یاد دهیم چگونه کنترل این قدرت شگفت‌انگیز را در دست بگیرید و از آن برای ارتقای سطح تحصیلی، ایده‌پردازی و حل مسائل روزمره خود استفاده کنید.
بنابراین، خانه علم تصمیم گرفته است دوره‌ای جامع، عملی و پروژه‌محور را با عنوان کسب مهارت در استفاده از هوش مصنوعی ویژه دانش‌آموزان متوسطه برگزار کند. این دوره نه‌تنها شما را با مدل‌های قدرتمند متنی، تصویری و صوتی آشنا می‌کند، بلکه هنر درست پرسشگری از ماشین (مهندسی پرامپت) و استفاده ایمن و اخلاق‌مدارانه از این ابزارها را نیز در بر می‌گیرد.
دوره برنامه‌نویسی اسکرچ – پاییز 1405
خانه علم در راستای آشنایی دانش‌آموزان با دنیای برنامه‌نویسی، بازی‌سازی، انیمیشن و فناوری، دوره آموزشی برنامه‌نویسی با اسکرچ (Scratch) را در پاییز ۱۴۰۵ برگزار می‌کند.
این دوره ویژه دانش‌آموزان پایه‌های سوم تا ششم ابتدایی طراحی شده و در ۱۲ جلسه کارگاهی برگزار می‌شود. دانش‌آموزان در این کلاس‌ها با اجرای پروژه‌های جذاب و عملی، ساخت بازی، انیمیشن، داستان‌های تعاملی و برنامه‌های خلاقانه را تجربه می‌کنند و به‌تدریج با مفاهیم برنامه‌نویسی آشنا می‌شوند.
تصویر نجومی روز ناسا: خوشه کروی امگا قنطورس
توضیح: خوشه ستاره‌ای کروی «امگا قنطورس» (Omega Centauri) حدود ۱۰ میلیون ستاره را که بسیار پیرتر از خورشید هستند، در فضایی به قطر تقریبی ۱۵۰ سال نوری جای داده است.
این خوشه که با نام NGC 5139 نیز شناخته می‌شود، در فاصله ۱۵ هزار سال نوری از ما قرار دارد و بزرگ‌ترین و درخشان‌ترین نمونه در میان حدود ۲۰۰ خوشه کروی شناخته‌شده‌ای است که در هاله کهکشان راه شیری ما در حرکت‌اند.
اگرچه بیشتر خوشه‌های ستاره‌ای از ستارگانی با سن و ترکیب شیمیایی یکسان تشکیل شده‌اند، اما امگا قنطورسِ اسرارآمیز، میزبان جمعیت‌های ستاره‌ای گوناگونی با سنین و فراوانی‌های شیمیایی متفاوت است. در واقع، امگا قنطورس ممکن است هسته باقی‌مانده از کهکشان کوچکی باشد که در حال ادغام با راه شیری است.
در این تصویر تلسکوپیِ بسیار شفاف، تشخیص ستارگان غول سرخِ امگا قنطورس که ته‌رنگی متمایل به زرد دارند، آسان است. کاوش‌های دو دهه‌ای تلسکوپ فضایی هابل بر روی این خوشه ستاره‌ای متراکم، شواهدی از وجود یک سیاه‌چاله عظیم در نزدیکی مرکز امگا قنطورس آشکار کرده است.
منبع: ناسا
تصویر نجومی روز ناسا: شبح‌های پنج ابرنواختر
توضیح: اشباح پنج ابرنواختر در این تصویر خارق‌العاده خودنمایی می‌کنند. این تصویر که حاصل حدود ۲۰۰ ساعت رصد در رصدخانه «اوکایمدن» (Oukaïmeden) در مراکش است، پهنه وسیعی از آسمان را در صورت فلکی «ارابه‌ران» (Auriga) به نمایش می‌گذارد؛ وسعتی معادل کنار هم قرار گرفتنِ هزار قرص ماه کامل.
پنج بقایای ابرنواختری که در این میدان دید دیده می‌شوند (از چپ به راست) عبارتند از: G181.1+9.5، G182.4+4.3، G179.0+2.6، G180.0−1.7 (یا همان Sh2-240، معروف به سحابی اسپاگتی) و G178.2−4.2. موقعیت این اجرام، به همراه خوشه ستاره‌ای باز M37 و سحابی «بچه‌قورباغه» (Tadpole Nebula)، در نسخه نشان‌گذاری‌شده تصویر مشخص شده است.
با گسترش هر انفجار در فضا، پوسته‌ای در حال انبساط از گازهای تحت‌تأثیر امواج شوک و ساختارهای رشته‌ای ظریفی شکل گرفت که به ترتیب با رنگ‌های قرمز (هیدروژن) و آبی (اکسیژن) دیده می‌شوند. این انفجارهای ستاره‌ای باستانی به‌طور مستقل رخ داده‌اند؛ آن‌ها در فواصل متفاوتی (تا چندین هزار سال نوری) از زمین قرار دارند و قدمت تخمینی‌شان به ده‌ها هزار سال می‌رسد. ممکن است انسان‌های نخستین شاهد ظهور این انفجارها به شکل ستاره‌های جدید و درخشانی بوده‌اند که به‌تدریج و در طول چند هفته یا چند ماه، کم‌نور و محو شده‌اند.
منبع: ناسا
علمآموز – مهر 1405
پاییزهای گرم‌تر؛ چرا برگ‌ها دیرتر می‌ریزند؟
پاییز فقط تغییر رنگ برگ‌ها نیست؛ تقویم طبیعت هم با دما و طول روز تنظیم می‌شود. با گرم‌تر شدن پاییز در پی تغییر اقلیم، در بسیاری از مناطق، درختان دیرتر وارد مرحلۀ زرد و قرمز شدن و ریزش برگ‌ها می‌شوند. بررسی بیش از ۵۰۰ هزار رکورد فنولوژیک از چهار گونۀ درختی نشان داده است که گرمای پاییزی، به‌ویژه گرم‌تر شدن شب‌ها، می‌تواند شروع خزان برگ‌ها را به تأخیر بیندازد. پژوهش‌های ماهواره‌ای نیز نشان داده‌اند که از دهۀ ۱۹۸۰، روند خزان پاییزی، در بخش بزرگی از نیمکرۀ شمالی کندتر شده است.
اما داستان به این سادگی نیست: گرمای بیشتر، اگر با کمبود آب همراه شود، می‌تواند برگ‌ها را زودتر خشک، و خزان را جلو بیندازد. به همین دلیل، درختی که در پاییزی گرم و پربارندگی ممکن است دیرتر برگ بریزد، در پاییزی گرم و خشک می‌تواند زودتر خزان کند. تغییر زمان خزان، طول فصل رشد، جذب کربن، چرخۀ آب و حتی زمان دسترسی جانوران به غذا را تحت تأثیر قرار می‌دهد. پژوهش‌های جدید نیز نشان می‌دهند که خشکسالی‌های مرتبط با گرمایش جهانی، می‌توانند حساسیت گیاهان به کمبود آب را افزایش دهند.
در ایران نیز تغییر فصل‌ها فقط یک احساس نیست؛ یک مطالعۀ جدید بر پایۀ داده‌های ۱۹۷۱ تا ۲۰۲۴ نشان داده است که تابستان ایران به‌طور متوسط حدود ۱۱٫۸ روز در هر دهه طولانی‌تر شده است. تغییر تقویم طبیعت را می‌توان در همین پاییز با دقت بیشتری ببینیم: زمان تغییر رنگ برگ‌ها، شکوفایی گیاهان و حضور پرندگان را مشاهده کنیم و آن را با سال‌های گذشته مقایسه کنیم. طبیعت تقویم خودش را دارد؛ وقتی اقلیم تغییر می‌کند، این تقویم هم تغییر می‌کند.
بازدید فرزندان کارکنان استانداری، فرمانداری‌ها و بخشداری‌های زنجان از خانه علم
خانه علم دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان، در صبح روز دوشنبه، مورخ ۳۰ شهریور ۱۴۰۵، به همت معاونت توسعه مدیریت و منابع استانداری زنجان و به مناسبت شروع سال تحصیلی جدید، پذیرای فرزندان کارکنان محترم استانداری، فرمانداری‌ها و بخشداری‌ها زنجان (پایه سوم ابتدائی تا دوازدهم دبیرستان) بود.
در این بازدید، ۴۰ دانش‌آموز پایه‌ی سوم تا دوازدهم، به همراه تنی‌چند از مسئولین استانداری و والدین محترم این دانش‌آموزان، به بازدید از خانه علم و «نمایشگاه شگفتی‌های علم» پرداختند.
تصویر نجومی روز ناسا: نمای میدان‌باز سحابی پیله
توضیح: چه زمانی یک سحابی شبیه یک دنباله‌دار به نظر می‌رسد؟
در این میدان ستاره‌ای شلوغ که بیش از دو درجه را در صورت فلکی بلندپرواز قو (ماکیان) (Swan (Cygnus)) پوشش می‌دهد، چشم به سحابی پیله (Cocoon Nebula) دوخته می‌شود. این پیله کیهانی، به عنوان یک منطقه ستاره‌زایی فشرده، یک سحابی درخشان از نظر انتشار و بازتاب در سمت راست پایین، را با دنباله طولانی از ابرهای غبار میان‌ستاره‌ای در سمت چپ، نقطه‌گذاری می‌کند و باعث می‌شود کل مجموعه کمی شبیه یک دنباله‌دار به نظر برسد.
سر درخشان مرکزی این سحابی که با نام IC 5146 فهرست‌بندی شده است، حدود 10 سال نوری گستردگی دارد، در حالی که دم غبارآلود تاریک آن تقریباً 100 سال نوری گستردگی دارد. هر دو در فاصله حدود 2500 سال نوری از ما قرار دارند.
یک ستاره درخشان در نزدیکی مرکز این سحابی رنگارنگ احتمالاً انرژی آن را تأمین می‌کند و به پاکسازی یک حفره کمک می‌کند. رشته‌های بلند غبارآلود دم، اگرچه در این تصویر نور مرئی، تیره هستند، اما ستاره‌های در حال شکل‌گیری را پنهان می‌کنند. تصویر به نمایش درآمده در ماه ژوئیه از درّه مرگ، کالیفرنیا، ایالات متحده آمریکا گرفته شده است.
منبع: ناسا
Cocoon Nebula Wide Field
2026 September 21
Image Credit & Copyright: Piotr Czerski
تصویر نجومی روز ناسا: مسیه 33؛ کهکشان مثلثی
توضیح: صورت فلکی کوچک و شمالی «مثلث» (Triangulum) میزبان این کهکشان مارپیچی باشکوه و تمام‌رخ به نام «مسیه ۳۳» (M33) است. نام‌های رایج آن شامل «کهکشان فرفره» (Pinwheel Galaxy) یا صرفاً «کهکشان مثلث» است. قطر M33 بیش از ۵۰ هزار سال نوری است و پس از کهکشان آندرومدا (M31) و کهکشان راه شیری خودمان، سومین کهکشان بزرگ در «گروه محلی» کهکشان‌ها محسوب می‌شود. M33 که در فاصله حدود ۳ میلیون سال نوری از راه شیری قرار دارد، خود احتمالاً قمری برای کهکشان آندرومدا به شمار می‌رود؛ از این رو، اخترشناسانِ ساکنِ این دو کهکشان، احتمالاً چشم‌اندازهای خیره‌کننده‌ای از سامانه‌های ستاره‌ای مارپیچی و عظیم یکدیگر خواهند داشت. در مورد نمای آن از دیدگاه راه شیری، این تصویر تلسکوپیِ دقیق، خوشه‌های ستاره‌ای آبی‌رنگ و نواحی ستاره‌زای صورتی‌فام M33 را در امتداد بازوهای مارپیچیِ نسبتاً بازِ این کهکشان به نمایش می‌گذارد. در واقع، سحابی عظیم NGC 604 درخشان‌ترین ناحیه ستاره‌زای آن است که در اینجا در موقعیت تقریبی ساعت ۵ نسبت به مرکز کهکشان دیده می‌شود. همانند M31 (آندرومدا)، وجود جمعیت قابل‌توجهی از ستارگان متغیر با ویژگی‌های دقیقاً سنجیده‌شده در M33، به تبدیل شدن این کهکشان مارپیچیِ همسایه به یک «خط‌کش کیهانی» برای تعیین مقیاس فواصل در جهان هستی کمک کرده است.
منبع: ناسا
Messier 33: The Triangulum Galaxy
2026 September 18
Image Credit & Copyright: George Chatzifrantzis
درخشش دانش‌آموزان زنجانی در پنجمین دوره مسابقه تیمی ریاضی «متر»
پنجمین دوره مسابقه تیمی ریاضی «متر» با حضور دانش‌آموزان پایه‌های چهارم تا یازدهم در سه مرحله برگزار شد و در پایان، ۸ تیم از دانش‌آموزان زنجانی موفق به کسب دیپلم‌های افتخار طلایی، نقره‌ای و برنزی شدند.
