تصویر نجومی روز ناسا: NGC 7789؛ رز کارولین

توضیح: خوشه ستاره‌ای NGC 7789 که در میان دشت‌های ستاره‌ای غنی کهکشان راه شیری یافت می‌شود، در فاصله 8000 سال نوری از ما و به سمت صورت فلکی ذات‌الکرسی (Cassiopeia) قرار دارد.
این خوشه که در اواخر قرن هجدهم، توسط اخترشناس کارولین لوکرتیا هرشل (Caroline Lucretia Herschel) در آسمان اعماق کشف شد به رز کارولین (Caroline’s Rose) نیز معروف است. ظاهر بصری آن در تلسکوپ‌های کوچک، که توسط مجموعه ستاره‌ها و حفره‌های خوشه ایجاد شده‌اند، پیشنهاد دهنده‌ی ظاهری شبیه به گلبرگ‌های گل رز تو در تو است.
اکنون تخمین زده می‌شود که 1.6 میلیارد سال سن داشته باشد باشد، ولی وجود خوشه کهکشانی یا باز ستاره‌ها نیز سن آن را نشان می‌دهد. همه ستارگان این خوشه احتمالاً همزمان متولد شده‌اند، اما ستارگان درخشان‌تر و پرجرم‌تر، سوخت هیدروژن را در هسته خود با سرعت بیشتری تمام کرده‌اند. این ستارگان از ستارگان اصلی خورشید مانندشان به ستارگان غول قرمز زیادی که با رنگ زرد در این ترکیب رنگی نشان داده شده‌اند، تکامل یافته‌اند.
با استفاده از رنگ و روشنایی اندازه‌گیری‌شده، ستاره‌شناسان می‌توانند جرم و در نتیجه سن ستارگان خوشه‌ای را که تازه شروع به “خاموش شدن” ستاره اصلی و تبدیل شدن به غول‌های قرمز کرده‌اند، مدل کنند.
رز کارولین با وسعت بیش از 50 سال نوری، حدود نیم درجه (اندازه زاویه‌ای ماه) در نزدیکی مرکز این تصویر تلسکوپی واضح است.
منبع: ناسا

تصویر نجومی روز ناسا: کهکشان راه شیری و کوه اتنا

توضیح: درخششی از قله کوه اتنا (Mount Etna)، آتشفشان فعال چینه‌ای معروف سیاره زمین، در امتداد افق در این منظره کوه و آسمان شب، خودنمایی می‌کند.
نوارهای پراکنده نور ناشی از انبوهی از ستارگان بی‌شمار در امتداد کهکشان راه شیری، از این سو به آن سوی آسمان کشیده شده‌اند.
در تصویر، ابرهای غبار عظیم کهکشان راه شیری، در امتداد صفحه کهکشانی انباشته شده‌اند. البته ستارگان درخشان ذنب‌الدجاجه (Deneb)، نسر واقع (Vega) و نسر طائر (Altair)، یا همان مثلث تابستانی (Summer Triangle ) که در میان سحابی‌های تاریک و ابرهای ستاره‌ای درخشان بر فراز قله آتشفشان قرار دارند، نیز برای آسمان‌بین‌های شمالی آشنا هستند.
این نوردهی‌های عمیق ترکیبی، همچنین، نور مناطق ستاره‌ساز فعال را در امتداد کهکشان راه شیری نشان می‌دهد که بازتاب رنگ قرمز اتنا در شب تابستانی نیمکره شمالی است.
منبع: ناسا

تصویر نجومی روز ناسا: یک سه‌گانه زیبا

توضیح: سحابی زیبای تریفید یا سه‌گانه (Trifid Nebula) یک مطالعه کیهانی در تضادها است.
این سحابی به عنوان M20 نیز شناخته می‌شود و در فاصله 5000 سال نوری از ما به سمت صورت فلکی غنی از سحابی قوس یا کماندار (constellation Sagittarius) قرار دارد.
تریفید، منطقه‌ای ستاره‌ساز در صفحه کهکشان ما، سه نوع مختلف از سحابی‌های نجومی را نشان می‌دهد: سحابی‌های انتشاری قرمز (emission nebulae) تحت سلطه نور اتم‌های هیدروژن، سحابی‌های انعکاسی آبی (reflection nebulae) که توسط غبار منعکس‌کننده نور ستاره‌ها ایجاد می‌شوند، و سحابی‌های تیره (dark nebulae) که در آن ابرهای غبار متراکم، در شمایل کلی سحابی ظاهر می‌شوند.
اما منطقه انتشار قرمز، که تقریباً توسط خطوط گرد و غبار پنهان به سه قسمت تقسیم شده است، همان چیزی است که نام محبوب “تریفید” را به آن داده است.
ستون‌ها و جت یا فواره‌هایی که توسط ستاره‌های تازه متولد شده پیکرتراشی شده‌اند، در بالا و سمت راست مرکز سحابی گسیلی، در تصاویر نمای نزدیک تلسکوپ فضایی هابل از منطقه دیده می‌شوند.
سحابی تریفید حدود 40 سال نوری وسعت دارد. آنقدر ضعیف است که با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شود، تقریباً مساحت یک ماه کامل را در آسمان سیاره زمین می‌پوشاند.
منبع: ناسا

اطلاعیه برگزاری مرحله نهایی (کشوری) سومین دوره مسابقات متر و کتر

با اعلام شورای خانه‌های ریاضیات کشور و پیرو برگزاری جلسه کمیته‌های علمی مسابقات کتر و متر توسط این شورا در ‌روز سه‌شنبه ۱۲ تیر، موارد زیر به تصویب رسیده است و به استحضار برگزیدگان مسابقات مذکور رسانده می‌شود:

۱-مرحله کشوری مسابقات متر و کتر به صورت مجازی برگزار می‌شود.
۲-مرحله کشوری این مسابقات در تاریخ های زیر برگزار می‌شود:
الف)مسابقه کتر: از روز شنبه ۳۰ تیر تا روز پنج شنبه ۴ مرداد.
ب)مسابقه متر:
* آزمون کتبی کلیه پایه‌ها (چهارم-پنجم-هفتم-هشتم-نهم-دهم): روز جمعه ۵ مرداد،
* آزمون شفاهی پایه چهارم و پنجم ابتدایی از روز جمعه ۱۲ مرداد تا روز سه شنبه ۱۶ مرداد (در آزمون شفاهی پایه چهارم و پنجم همان سوالات آزمون کتبی مورد سوال قرار می‌گیرد)،
* آزمون شفاهی پایه‌های هفتم و هشتم از روز دوشنبه ۱۸ مرداد تا روز پنج شنبه ۲۱ مرداد،
* آزمون شفاهی پایه‌های نهم و دهم از روز چهارشنبه ۲۷ مرداد تا روز شنبه ۳۰ مرداد،
*سوالات آزمون شفاهی پایه‌های هفتم و هشتم و نهم و دهم ۳ روز قبل از آزمون، برای تیم‌های برگزیده آزمون کتبی ارسال می‌شود و دانش‌آموزان ۳ روز برای پاسخگویی به آنها فرصت دارند.

به دو نکته زیر هم دقت شود:
* ممکن است برای برخی پایه‌های متوسطه اول و دوم یک کارگاه و آزمون عملی پیش‌بینی شود که بعداً به اطلاع ایشان، رسانده خواهد شد.
* کمیته علمی تلاش می‌کند، در صورت امکان، برای دانش‌آموزان برگزیده مسابقات کتر و متر یک اردوی آموزشی–تفریحی در یک شهر برگزار کند و مراسم تقدیر را برای آنها انجام دهد.

از تیم‌های زنجانی برگزیده مرحله دوم مسابقه متر و مرحله اول مسابقه کتر که به مرحله نهایی این دو مسابقه راه یافته‌اند تقاضا می‌شود مطابق اطلاعیه فوق برای برگزاری مرحله نهایی آمادگی داشته باشند.
اطلاعات بیشتر، متعاقباً، به استحضار تیم‌های برگزیده رسانده خواهد شد.
در صورت نیاز به کسب اطلاعات بیشتر، با خانه علم تماس بگیرید.

تصویر نجومی روز ناسا: M83؛ جریان‌های ستاره‌ای و یک کهکشان هزار یاقوت

توضیح: کهکشان مارپیچی بزرگ، درخشان و زیبا M83 در فاصله 12 میلیون سال نوری از ما، در نزدیکی نوک جنوب شرقی صورت فلکی بسیار طولانی مار باریک (constellation Hydra) قرار دارد.
M83 با وسعت حدود 40000 سال نوری، به دلیل بازوهای مارپیچی برجسته‌اش با عنوان فرفره جنوبی (Southern Pinwheel) شناخته می‌شود. اما وجود انبوهی از مناطق متمایل به قرمز تشکیل ستاره که در نزدیکی لبه‌های خطوط غبار ضخیم بازوهای آن یافت می‌شوند، یک نام معروف دیگر برای M83 پیشنهاد می‌دهند و آن کهکشان هزار یاقوت است (Thousand-Ruby Galaxy).
این تصویر دیجیتال تلسکوپی عمیق جدید، هاله کم‌نور و گسترده کهکشان را نیز ثبت کرده است. به سمت پایین این قاب کیهانی، یک جریان جزر و مدی ستاره‌ای قرار دارد، ذراتی که از M83 عظیم به دلیل اختلال گرانشی یک کهکشان اقماری کوچکتر و در حال ادغام به بیرون آن کشیده شده است.
اخترشناسان دیوید مالین و برایان هدلی (David Malin and Brian Hadley) در اواسط دهه 1990 با افزایش صفحات عکاسی، این جریان ستاره‌ای گریزان را پیدا کردند.
منبع: ناسا

مسابقه هفته (2) – تابستان 1403

استقبال جالب توجه حدود 1700 نفری از مسابقه هفته در تابستان سال گذشته و اثرات مثبت برگزاری آن 10 مسابقه هفتگی در ایجاد انگیزه بین دانش‌آموزان برای پژوهش، ما، مجموعه خانه علم، را بر آن داشت تا مسابقه هفته را در طول تابستان 1403 نیز ادامه دهیم.

خرسندیم به اطلاع عموم، بویژه دانش‌آموزان عزیز سراسر کشور، برسانیم که با مساعدت مدیریت دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان و تخصیص جایزه 5 میلیون ریالی برای برنده هر هفته، مسابقه هفته، به مدت 10 هفته در طول این تابستان نیز برگزار خواهد شد و شما دانش‌آموزان مشتاق به کنکاش و پژوهش می‌توانید، هر هفته، دانش خود در زمینه علوم پایه را به چالش بکشید و به دنبال یافتن پاسخ مناسب برای مسابقه هفته باشید.

برنده مسابقه هفته (1) – تابستان 1403

به اطلاع همران عزیز خانه علم می‌رساند که پس از بررسی برگه‌های پاسخنامه‌های دریافتی توسط کمیته علمی مسابقه هفته، برنده مسابقه این هفته به شرح زیر اعلام می‌شود.

تصویر نجومی روز ناسا: NGC 602؛ خوشه ستاره‌ای صدف 

توضیح: این ابرها ممکن است مانند صدف و آن ستاره‌ها مانند مروارید به نظر برسند، اما به فراتر از آن نگاه کنید.

این خوشه ستاره‌ای 5 میلیون ساله با نام NGC 602 در نزدیکی حومه ابر ماژلانی کوچک (Small Magellanic Cloud)، یک کهکشان ماهواره‌ای در فاصله 200 هزار سال نوری از ما قرار دارد.

خوشه ستاره‌ای NGC 602 که توسط پوسته مادری گاز و غبار خودش احاطه شده است، در این تصویر خیره‌کننده تلسکوپ هابل به نمایش درآمده است. تصویر هابل، با تصویر ترکیب‌شده پرتو ایکس، توسط رصدخانه چاندرا (Chandra Observatory) با تصویر مادون قرمز توسط تلسکوپ اسپیتزر (Spitzer Telescope) همراه شده است.

برآمدگی‌های خارق‌العاده و گاز برگشتی از سحابی نشان می‌دهند که تشعشعات پرانرژی (energetic radiation) و امواج ضربه‌ای (shock waves) از ستارگان جوان پرجرم موجود در NGC 602، مواد غبارآلود را فرسایش داده و باعث دور شدن آن‌ها از مرکز خوشه ستاره‌ای شده است.

در فاصله تخمینی ابر ماژلانی کوچک، تصویر مشخص شده حدود 200 سال نوری را در بر می‌گیرد، اما مجموعه‌ای وسوسه‌انگیز از کهکشان‌های پس‌زمینه نیز در این نمای واضح قابل مشاهده است. کهکشان‌های پس‌زمینه صدها میلیون سال نوری — یا بیشتر — فراتر از NGC 602 هستند.

منبع: ناسا

تصویر نجومی روز ناسا: مارپیچ زمان

توضیح: از زمان شروع جهان به این سو، چه اتفاقی افتاده است؟
مارپیچ زمانی نشان داده شده در اینجا، دارای چند نکته برجسته است: در مرکز مارپیچ انفجار بزرگ یا مَه‌بانگ (Big Bang) قرار دارد، جایی که زمان، همانطور که می‌دانیم، حدود 13.8 میلیارد سال پیش آغاز شد.
در عرض چند میلیارد سال، اتم‌ها شکل گرفتند، سپس ستاره‌ها از اتم‌ها، کهکشان‌ها از ستاره‌ها و گازها شکل گرفتند، خورشید ما تشکیل شد و به زودی زمین ما حدود 4.6 میلیارد سال پیش شکل گرفت.
زندگی بر روی زمین حدود 3.8 میلیارد سال پیش آغاز شد، پس از آن سلول‌ها و سپس فتوسنتز در طی یک میلیارد سال آغاز شدند. حدود 1.7 میلیارد سال پیش، حیات چند سلولی روی زمین شروع به شکوفایی کرد. ماهی‌ها حدود 500 میلیون سال پیش شروع به شنا کردند و پستانداران حدود 200 میلیون سال پیش شروع به راه رفتن روی خشکی کردند.
انسان برای اولین بار تنها حدود 6 میلیون سال پیش ظاهر شد و اولین شهرها را تنها حدود 10000 سال پیش ساخت. مارپیچ زمانی که نشان داده شده است در آنجا متوقف شده است، اما ممکن است پرواز فضایی انسان که تنها 75 سال پیش آغاز شده است، هم به آن اضافه شود و البته هوش مصنوعی مفید نیز تنها در چند سال گذشته شروع به کار کرده است (و می‌شود به این مارپیچ اضافه شود-م).
منبع: ناسا

تصویر نجومی روز ناسا: یک ماه انقلابی

توضیح: با طلوع در مقابل غروب خورشید، ماه کامل ژوئن در حدود 28 ساعت پس از انقلاب تابستانی (solstice) رخ داد.
ماه نزدیک به مسیر خورشید در امتداد صفحه دایره‌البروج مانده بود و بنابراین در حالی که خورشید انقلابی در آسمان روز بالا می‌رفت، ماه کامل ژوئن همانطور که از عرض‌های جغرافیایی شمالی دیده می‌شد، در آن شب کم‌ارتفاع بود.
در واقع، ماه کامل، افق را در این منظره آسمان شب 21 ژوئن بر روی پشت‌بامی از بورسای ترکیه (Bursa, Turkey)، که حاصل نوردهی‌های هر 10 دقیقه یکبار بین طلوع و غروب ماه است، در آغوش می‌گیرد.
در سال 2024، ماه همچنین به یک نقطه ایست بزرگ قمری (major lunar standstill)، یعنی یک حالت نهایی در محدوده ماهانه شمالی-جنوبی طلوع و غروب ماه که ناشی از حرکت تقدیمی مدار ماه (precession of the Moon’s orbit) در یک چرخه 18.6 ساله است، رسید. در نتیجه، این ماه کامل انقلاب ژوئن، در جنوبی‌ترین نقاط طلوع ماه و غروب ماه در امتداد افق بود.
منبع: ناسا