تصویر نجومی روز ناسا: داستان دو سحابی
توضیح: این نمای تلسکوپی رنگارنگ از صورت فلکی شمالی موسیقیایی بربط (Lyra)، هالههای بیرونی کمنور و ناحیه مرکزی حلقهای شکل درخشانتر M57 را که به سحابی حلقه (Ring Nebula) معروف است، نشان میدهد.
برای ستارهشناسان مدرن، M57 یک سحابی سیارهای (planetary nebula) شناخته شده است. با یک حلقه مرکزی به عرض حدود یک سال نوری، M57 قطعاً یک سیاره نیست، بلکه پوشش گازی یکی از ستارههای خورشید مانند در حال مرگ کهکشان راه شیری است.
کهکشان مارپیچی میلهای کمنورتر و اغلب نادیده گرفته شده در سمت چپ تصویر، IC 1296 است که تقریباً به اندازه ظاهری M57 است. در واقع، بیش از ۱۰۰ سال پیش، IC 1296 به عنوان یک سحابی مارپیچی (spiral nebula) شناخته میشد.
به طور اتفاقی، این دو در یک میدان دید قرار دارند و در حالی که به نظر میرسد اندازههای مشابهی دارند، در واقع بسیار از هم دور هستند. M57 با فاصله تنها ۲۰۰۰ سال نوری، کاملاً در کهکشان راه شیری ما قرار دارد. کهکشان فراکهکشانی IC 1296 (معروف به PGC62532) بیشتر شبیه به ۲۰۰،۰۰۰،۰۰۰ سال نوری از ما فاصله دارد. این حدود ۱۰۰،۰۰۰ برابر دورتر از M57 است، اما از آنجایی که اندازه آنها تقریباً مشابه به نظر میرسد، سحابی سابقاً مارپیچی IC 1296 نیز باید حدود ۱۰۰،۰۰۰ برابر بزرگتر از سحابی سیارهای M57 باشد.
با دقت به این تصویر نجومی واضح قرن بیست و یکم نگاه کنید تا کهکشانهای پسزمینه دورتر را که در سراسر قاب پراکنده شدهاند، ببینید.
منبع: ناسا
A Tale of Two Nebulae
2025 August 22
Image Credit & Copyright: Kent Biggs
سیارات منظومه شمسی، بهترتیب، کدامند؟
در طول 60 سال گذشته، انسانها به طور جدی شروع به کاوش در منظومه شمسی ما کردهاند. از اولین پرتابها در اواخر دهه 19۵0 تا بهامروز، ما کاوشگرها(probes)، مدارگردها(orbiters)، فرودگرها (landers) و حتی مریخ نوردها (rovers) (مانند مریخ نورد استقامت (Perseverance) ناسا که در فوریه 2021 بر روی مریخ فرود آمد) را به هر سیاره در منظومه شمسی خود فرستادهایم.اما آیا میتوانید نام هر هشت سیاره را به ترتیب نام ببرید؟ (بله، فقط هشت سیاره وجود دارد – نه 9 تا. پلوتو در سال 2006 “تنزل رتبه” یافت.) و آیا می توانید آنها را به ترتیب صحیح قرار دهید؟
اگر کمی فراموش کرده باشید، چند روش متداول برای ترتیب سیارات به همراه چند ترفند برای کمک به یادآوری آنها در آینده را شرح خواهیم داد. بیایید با فاصله از خورشید شروع کنیم.
رایج ترین راه برای مرتب کردن سیارات، بر اساس فاصله آنها از خورشید است. با استفاده از این روش، سیارات به ترتیب زیر فهرست می شوند:
سال نوری چیست؟
سال نوری (Light-year) روشی برای اندازهگیری فواصل نجومی در فضاست. این خیلی منطقی نیست، زیرا “سال نوری” شامل کلمه “سال” است که معمولاً واحد زمان است. با این وجود، سالهای نوری مسافت را اندازه میگیرند.
در اینجا روی زمین، بسته به اینکه کجا زندگی میکنیم و از چه روش اندازهگیری استفاده میشود ما عادت داریم که تمام فواصل را بر حسب اینچ/فوت/مایل یا سانتیمتر/متر/کیلومتر اندازهگیری کنیم. به لطف مدرسه، اکثر مردم میدانند که یک فوت یا یک متر چقدر است – ما با این واحدها راحت هستیم زیرا هر روز از آنها استفاده میکنیم. ولی سال نوری، نه چندان. همین امر در مورد مایل و کیلومتر نیز صدق میکند – اینها فواصل انسانی و خوبی هستند که ذهن ما به راحتی میتواند آنها را درک کند. اما سال نوری، نه چندان.
چگونه اخترشناسان قادرند فاصله یک ستاره دور را اندازه بگیرند؟
اندازهگیری فاصله تا یک ستاره مسئله جالبی است! اخترشناسان دو روش مختلف برای تخمین فاصله هر ستاره ارائه کردهاند.
روش اول از triangulation (مثلث بندی یا پارالاکس (Parallax)) استفاده میکند. مدار زمین به دور خورشید قطری حدود 18۶ میلیون مایل (300 میلیون کیلومتر) دارد. با نگاه کردن به یک ستاره در یک روز و سپس نگاه کردن دوباره به آن ۶ ماه بعد، یک اخترشناس میتواند تفاوتی در زاویه دید ستاره ببیند. با کمی مثلثات، زوایای مختلف یک فاصله را به دست میدهند. این تکنیک برای ستارگانی در فاصله حدود 400 سال نوری از زمین کار میکند. (برای جزئیات بیشتر در مورد triangulation، مقاله «گیرنده GPS چگونه کار میکند» را بررسی کنید).
هیچ روش مستقیمی در حال حاضر برای اندازهگیری فاصله تا ستارگان دورتر از 400 سال نوری از زمین وجود ندارد، بنابراین اخترشناسان در عوض از اندازهگیریهای درخشندگی (Brightness) استفاده میکنند. مشخص شده است که طیف رنگی (Color spectrum) یک ستاره نشانه خوبی از درخشندگی واقعی آن است. رابطه بین رنگ و درخشندگی با استفاده از چندین هزار ستارهای که به اندازه کافی به زمین نزدیک هستند و فواصل آنها مستقیماً اندازهگیری شده است، ثابت شده است. بنابراین، اخترشناسان میتوانند به یک ستاره دور نگاه کنند و طیف رنگی آن را تعیین کنند. از روی رنگ، میتوانند درخشندگی واقعی ستاره را تعیین کنند. با دانستن درخشندگی واقعی و مقایسه آن با درخشندگی ظاهری که از زمین دیده میشود (یعنی با نگاه کردن به اینکه نور ستاره پس از رسیدن به زمین چقدر کمنور شده است)، میتوانند فاصله تا ستاره را تعیین کنند.
پرسشهای متداول
چگونه ستارهشناسان فاصلهی ستارگان دورتر از ۴۰۰ سال نوری را اندازه میگیرند؟
برای ستارگان دورتر از ۴۰۰ سال نوری، ستارهشناسان از اندازهگیریهای درخشندگی استفاده میکنند. آنها طیف رنگی یک ستاره را تعیین میکنند که نشاندهندهی درخشندگی واقعی آن است. با مقایسهی این میزان با درخشندگی ظاهری که از زمین دیده میشود، ستارهشناسان میتوانند فاصلهی ستاره را تخمین بزنند.
چه پیشرفتهایی برای بهبود اندازهگیری فاصله در ستارهشناسی در حال انجام است؟
پیشرفتها در فناوری، مانند تلسکوپهای قدرتمندتر و رصدخانههای فضایی پیشرفته، توانایی ستارهشناسان را برای اندازهگیری فواصل ستارهای افزایش میدهد. تکنیکهایی مانند تداخلسنجی و استفاده از شمعهای استاندارد، مانند ستارگان متغیر قیفاووسی (Cepheid)، نیز دقت اندازهگیریهای فاصله در ستارهشناسی را بهبود میبخشند.
آخرین بروزرسانی: ۸ اسفند ۱۴۰۲
مترجم: فؤاد پورفائز
منبع: howstuffworks.com
